سايت خبري و تحليلي جنوب ايران : عماني‌ها در مسير الگوگيري از بندر سنگاپور/ جاي خالي بندر چابهار و بنادر شرقي هرمزگان در افق آينده بنادر منطقه!
پنجشنبه، 16 شهریور 1396 - 09:40 کد خبر:33203
ثبات در اجرا و جهت گيري، كمك كرده كه عمان بتواند وارد عرصه تازه‌اي در توسعه بنادرش شود. اين در حالي است كه بنادر شرقي هرمزگان همچنان در جا مي‌زنند و جز تحرك‌هايي مقطعي عملا شاهد گامي بلند در مسير توسعه آنها نيستيم!

به گزارش جنوب ايران به نقل از عصر ايران، كشور عمان با جمعيتي حدود  4.5 ميليون نفر، يكي از كشورهاي منطقه خاورميانه است و همسايه جنوبي كشورمان محسوب مي شود. سند چشم انداز 1404 جمهوري اسلامي ايران، مقرر مي دارد كه ايران در سال 1404 شمسي در حوزه هاي اقتصادي، فناوري و علمي رتبه اول را بين همه كشورهاي خاورميانه، آسياي مركزي و قفقاز كسب كند.

اگر چه اقتصادهاي بزرگي همچون تركيه و سعودي رقباي اصلي ايران در دستيابي به جايگاه اول اقتصاد منطقه هستند ولي بررسي وضعيت اقتصادي كشور عمان كه در چارچوب سند چشم انداز 20 ساله ايران، رقيب كشورمان است خالي از فايده نيست.

عمان از 4 استان مَسقط(پايتخت)، مسندم، بريمي و ظُفار تشكيل شده و بخش عمده خاك آن در جنوب درياي عمان و غرب اقيانوس هند قرار دارد. دو تكه از عمان، جدا از سرزمين اصلي اين كشور قرار دارد. تكه بزرگتر به نام استان مسندم در دهانه تنگه هرمز قرار دارد و تكه كوچكتر به نام «مدحاء» از سه طرف توسط خاك امارات و همچنين درياي عمان از سمت شرق محصور شده.

عصر ايران در گفت و گو با پيمان مولوي، تجربه توسعه اي عمان و اجراي چشم انداز 2020 اين كشور را بررسي كرده است. مولوي، فوق ليسانس تامين مالي و دكتراي مديريت اجرايي دارد و در حوزه مشاوره تامين مالي و سرمايه گذاري فعاليت مي كند. گفت و گوي عصر ايران با او را مي خوانيد.
***
 
چشم انداز 2020 عمان در پايان راه 25 ساله/بندر صُحار عمان موفق تر از بندر چابهار است.

*در چارچوب چشم انداز 1404 ايران، يكي از كشورهايي كه به هر حال رقيب كشورمان است، كشور عمان است. اما عمان توليد ناخالص داخلي بسيار كمي دارد. آيا اين كشور را مي شود در زمينه رقباي اقتصادي كشور جدي گرفت يا عمان عمدتا در بعضي از حوزه ها مي تواند يا توانسته است موفق باشد؟

- فارغ از عمان، خيلي از كشورهاي ديگر را هم مي توانيم به عنوان رقيب ايران براي افق 1404 ببينيم. عمان مثل كشورهاي تركيه و امارات متحده عربي و قطر است. البته قطر متفاوت است ولي در طول 30 سال گذشته، بعضا رشد هاي اقتصادي دو رقمي داشته و در برخي سال ها رشد اقتصادي 7 درصد و 8 درصد را به صورت مستمر تجربه كرده است.

كشور عمان، كشوري است كه فقط در منطقه آزاد تجاري صُحار با كار بزرگي كه انجام داده، بيش از 20 ميليارد دلار سرمايه گذاري خارجي جذب كرده است. بندر صُحار عمان، بندر رقيب چابهار ايران است. 

وقتي مقدار جذب سرمايه گذاري خارجي عمان را با مقدار سرمايه گذاري جذب شده ايران در دوره بعد از جنگ مقايسه كنيم تقريبا بيش تر از ما موفق بوده است. چرا نمي شود مقايسه كرد؟ به غير از عمان، كشورهاي ديگر هم سرعت رشدشان زياد است. 

ما در اواخر  دوره 1384 تا 1392 رشدهاي منفي را تجربه كرديم و الان حدود 4 سال است كه رشدهايي را تجربه مي كنيم. اين رشد به خاطر عدم رشد قبلي بوده و وقتي فضاي مساعد به وجود آمده است ما اين رشد اقتصادي را تجربه مي كنيم. 

*يكي از كشورهاي جنوب ايران كه در دهه هاي گذشته در زمينه جذب سرمايه گذاري موفق بوده امارات متحده عربي است. امارات بندر جِبِل علي را در سال 1977 تاسيس كرده است يعني حدود 1355 شمسي.
طي چند دهه گذشته كشور امارات از طريق صادرات مجدد كالا به ايران درآمد كسب كرد. در سال هاي اخير كه عمان در بندر صُحار اين كشور سرمايه گذاري كرده است آيا اين بندر مي تواند رقيب جدي امارات شود در صادرات مجدد و در حوزه كشتيراني؟

-فلسفه رشد و استراتژي رشد امارات متحده عربي با استراتژي رشد عمان، كمي متفاوت است. اولا منطقه آزاد صُحار عمان مي تواند رقيب امارات متحده عربي باشد ولي بدانيم استراتژي امارات از صادرات مجدد دارد مي رود به حوزه هاي ديگري در جذب سرمايه گذاري و فعاليت هاي متفاوت تر. 

يعني استراتژي امارات در حال تغيير كردن است براي 20 سال آينده. اين كه آيا بندر صُحار مي تواند رقيب باشد، بله. رقيب جدي بندر چابهار هم هست. 
بندر صُحار عمان، يك فعاليت مشترك است بين عمان و بندر روتردام هلند است و مي خواهند يك مسير جايگزين بين المللي در جهان تاسيس كنند. اين مسير جديد از برزيل است تا هلند و هند و اندونزي. اين مسير جديد را براي حمل و حمل ايجاد مي كنند. 

درسي كه براي ما دارد اين است كه كشورها با قرار گرفتن در چرخه اقتصاد جهاني و در زنجيره تامين بين المللي، سعي مي كنند منافع خودشان را حفظ كنند و منافع جديد تعريف كنند. 
سال هاي زيادي است كه در مورد منطقه آزاد چابهار صحبت مي شود ولي واقعيت امر اين است كه ما غافل بوديم و نتوانستيم اين سرمايه را جذب كنيم. عمان از اين فرصت استفاده كرده و الان خيلي جلو افتاده است.

من فكر مي كنم عمان با اين اقدامات ضمن اين كه قدرت امارات را كم مي كند، پتانسيل هاي رشد بندر چابهار ما را مي گيرد. چون بندر صُحار عمان و بندر چابهار ايران، به موازات هم و در نزديكي هم هستند. 

*عمان در دهه هاي قبل برنامه هاي برنامه توسعه را اجرا مي كرده و در دهه 90 ميلادي سلطان قابوس پادشاه عمان دستور داده كه چشم انداز 25 ساله تهيه شود. چشم انداز 25 ساله از سال 1996 اجرا شده و تا 2020 ميلادي ادامه دارد. اين چشم انداز 25 ساله با تامين رشد و رفاه عمان تهيه شده.
بيش از 20 سال از شروع چشم انداز 2020 عمان گذشته و در سال هاي آخر سند چشم انداز عمان هستيم. شما وضعيت اجراي چشم انداز عمان را چگونه ارزيابي مي كنيد؟

-رشد اقتصادي 8 درصدي الزاماتي دارد. كشورهايي مثل عمان به طور متوسط رشد اقتصادي 7 درصد و 6 درصد را در هر سال توانسته اند حفظ كنند. اين رشد اقتصادي باعث شده كه عمان به لحاظ توليد ناخالص داخلي و به لحاظ توسعه و رفاه و به لحاظ درآمد سرانه، رشد قابل توجهي را داشته باشد و يك كشور موفق در جهان است.
 
چشم انداز 2020 عمان در پايان راه 25 ساله/بندر صُحار عمان موفق تر از بندر چابهار است
 
 

*توليد ناخالص داخلي عمان در سال 2006 در حد 53 ميليارد دلار بوده و در سال 2016 به 59 ميليارد دلار رسيده است. اين كه طي 10 سال توليد ناخالص حدود 6 ميليارد دلار افزايش داشته است اين مقدار افزايش مي تواند موفقيت محسوب شود؟

-عددي كه من در ذهن دارم متفاوت از اين رقمي است كه شما مي گوييد.  بانك جهاني رقم 69 ميليارد دلار را براي سال 2015 اعلام كرده است.

*صندوق بين المللي پول، توليد ناخالص عمان را براي سال گذشته 59 ميليارد دلار اعلام كرده است.

-كشور عمان، جزو كشورهايي بوده كه طي سال هاي گذشته رشد بالاي 6 درصد داشته است. 

*به خاطر اين كه 50 درصد اقتصاد عمان وابسته به توليد نفت و گاز و صادرات آن است در سال هاي اخير احتمالا به دليل كاهش قيمت نفت، توليد ناخالص داخلي عمان كاهش پيدا كرده است.

-به هر حال عمان به لحاظ جذب سرمايه گذاري موفق بوده و 20 ميليارد دلار سرمايه گذاري جذب شده، يك عدد واقعي است و انجام شده. عمان، پتانسيل هاي رشد  را براي افزايش توليد ناخالص ملي در سال هاي آينده دارد. يعني مطمئن باشيد. 

*سرمايه خارجي جذب كرده اند ولي توليد ناخالص عمان در همين حدي است كه صندوق بين المللي پول اعلام كرده است.

-جذب سرمايه گذاري كمك مي كند كه از پتانسيل هايش به خوبي استفاده كند.

*چرا عمان نتوانسته است وابستگي عمده خودش را به نفت و گاز و درآمدهاي آن كم كند؟

-مگر ما توانسته ايم كم كنيم؟ ما هم نتوانسته ايم. تقريبا به غير از نروژ، بقيه كشورها كه در حوزه انرژي فعاليت مي كنند اين مشكل را دارند. استفاده از نفت در توسعه، براي اين كشورها خيلي دست و پا گير شده و دل كَندن از درآمدهاي نفتي براي بعضي كشورها سخت شده. 

*موسسه اعتبار سنجي «موديز»، چشم انداز اعتباري عمان را از باثبات به منفي تغيير داد. اين موسسه توضيح داده كه عمان نتوانسته وابستگي به درآمد نفتي را كم كند و اصلاح ساختار اقتصادي كُندتر از حد انتظار است.
اين نشان مي دهد كه در سطح بين المللي ديدگاه چندان مثبتي نسبت به عمان وجود ندارد از لحاظ توسعه و اصلاح ساختار اقتصادي؟

-اگر كاهش پيدا كرده است يك قسمت برمي گردد به تحولات منطقه و يك مقدار هم برمي گردد به ساختار اقتصادي. به هر حال ساختار اقتصادي عمان وابستگي به نفت دارد و مباحث افزايش و كاهش قيمت نفت تاثير مي گذارد.

*تحولات منطقه كه به نفع عمان هم تمام شده. چون بخشي از نيازهاي كشور قطر از طريق صادرات توسط عمان تامين مي شود و جايگزين امارات و عربستان شده.

-اين موضوع در كوتاه مدت اينقدر سريع تاثير نمي گذارد. 

*جذب سرمايه گذاري خارجي و سرمايه گذاري در بنادر عمان اتفاق افتاده است ولي براي سال 2017 رتبه كسب و كار اين كشور در جهان 66 اعلام شده. اين رتبه كسب و كار نامناسب است. چنين وضعي چه تاثيري مي گذارد در اين كه عدم تحقق اهداف چشم انداز 2020 عمان اتفاق بيفتد؟

-مناسب بودن يا نبودن آن برمي گردد به پتانسيلي كه داشته است. كشورها در يك رقابت نفسگير با هم هستند. در رتبه بندي اين طور نيست كه كشورهايي كه در رده هاي اول هستند كار را رها كنند و شرايط آنها بدتر شود. همه دارند تلاش مي كنند كه بهتر و بهتر و بهتر شوند. 
 
نمايي از كشور عمان
 
چشم انداز 2020 عمان در پايان راه 25 ساله/بندر صُحار عمان موفق تر از بندر چابهار است

عمان هم دارد تلاش مي كند. عمان محدوديت هاي زيادي دارد. عمان يك هزارم امكاناتي كه ما در ايران داشته ايم، نداشته است.  رتبه كسب و كار عمان 66 است ولي رتبه كسب و كار ايران بدتر است.
من فكر مي كنم عمان از امكانات خودش، خيلي بهتر از ما استفاده كرده است. البته كاهش رتبه مي تواند ناشي از مسائل اقتصادي كلان باشد. مي تواند ناشي از مسائل منطقه اي باشد. اظهار نظر دقيق در اين زمينه، نيازمند مطالعه بيش تر و توجه بيش تر است.

*در سال هاي گذشته رتبه شاخص كسب و كار عمان بهتر بوده است. در سال 2006 رتبه عمان در بين كشورهاي دنيا 51 بوده و در سال 2017 به 66 رسيده است. 

-كشورهاي رقيب، منتظر نمي مانند كه رتبه عمان بهتر شود. كشورهاي رقيب هم تلاش مي كنند ولي آنها بهتر و عالي تر تلاش كرده اند. با اراده بيشتري تلاش كرده اند.

*براي تنوع دادن به اقتصاد عمان، بحث جذب توريست مطرح شده بود. عمان در سال 2014 تعداد 1.5 ميليون توريست جذب كرده بود ولي امارات همسايه آن در حد 15 ميليون نفر جذب كرده است. چرا عمان در اين زمينه چندان موفق نبوده است؟

-موتور محركه رشد و توسعه عمان، تجارت است. در زمينه تجارت بيش تر كار مي كنند. 

*در حوزه توريسم ضعيف تر هستند نسبت به تجارت ؟

-من نمي گويم ضعيف تر هستند. در مورد آن اطلاعات زيادي ندارم. بايد در اين زمينه مطالعه بيشتري انجام شود ولي در مطالعاتي كه داشته ايم متوجه شديم كه عمان عمدتا در حوزه تجارت فعاليت مي كند تا توريسم. عمان در حوزه جذب توريسم، سابقه زيادي ندارد در مقايسه با امارات متحده عربي و كشورهايي كه در توريسم خيلي پيشرفت كرده و كار مي كنند.

*عمان در حوزه تاسيس بندر هم نسبت به كشورهايي مثل امارات عقب تر است. در اين زمينه تصور مي كنيد عمان موفق تر خواهد بود؟

-صد در صد. به خاطر قرار گرفتن در مسير جديد كشتيراني است كه تعريف كرده اند. به همين دليل عمان رشد خوبي خواهد داشت. از آنجا كه با يك بندر بزرگ بين المللي همكاري مي كنند موفق تر خواهند بود. 
زنگ خطر آن هم براي ما به صدا درآمده است. چرا كه ما هنوز در بندر چابهار كارهايي را كه بايد انجام مي داديم انجام نداده ايم. همه كشورها دارند تلاش مي كنند. عمان هم تلاش مي كند كه مثلا رتبه كسب و كارش بهتر شود ولي يك كشور ديگر در منطقه، تلاش بيشتري مي كند و ارتقا پيدا مي كند.

*عمان در چه موقعيتي به اين نتيجه رسيد كه سرمايه گذاران خارجي مالكيت 100 درصدي در عمان داشته باشند؟

-استراتژي مالكيت 100 درصدي را ما هم داريم. ما قوانين خوبي در زمينه جذب سرمايه گذاري خارجي داريم. در مورد اين كه چرا عمان موفق بوده است مي توان بحث كرد. حالا ممكن است شما نسبت به آن شك و شبهه داشته باشيد ولي عمان با توجه به امكاناتي كه دارد، كشور موفقي است.

عمان، خودش را در زنجيره جهاني تعريف كرده است. يعني خودشان را جزئي از زنجيره تجارت جهاني تعريف مي كنند. كشورها مي توانند از پتانسيل هاي تجارت جهاني استفاده كنند.
يكي از مباحثي كه در رشد اقتصادي 8 درصدي وجود دارد استفاده از پتانسيل اقتصاد جهاني است. عمان در اين زمينه موفق بوده. چون راهكار آن را به خوبي پيدا كرده است. عمان با بندر روتردام هلند يك كار مشترك انجام داده و با آن شراكت دارد. 
 
چشم انداز 2020 عمان در پايان راه 25 ساله/بندر صُحار عمان موفق تر از بندر چابهار است
 

همچنين از كارشناسان درجه يك بين المللي استفاده شده است. به نيروهاي بومي توسط نيروهاي برجسته بين المللي كمك شده. همه اين كارها انجام شده و به همين دليل عمان، موفق است.

عامل مهم ديگر، ثبات است. ثبات در برنامه ريزي، يكي از الزامات تحقق رشد اقتصادي 8 درصدي است. ما در اجراي سند چشم انداز كشورمان، دوره هايي را داشتيم كه اصلا چند سال به برنامه توجه نكرديم. برنامه در آن زمان اهميت نداشت. برنامه وجود داشت و بايد اجرا مي شد ولي اجرا نشد.

ثبات در اجرا و جهت گيري، كمك كرده كه عمان و كشورهاي ديگر از جمله بوتسوانا، امارات متحده عربي، مالزي، تركيه، اندونزي و سنگاپور و خيلي از كشورهاي ديگر از جمله آفريقاي جنوبي با ثباتي كه ايجاد كرده اند موفق عمل كنند.

بالاخره مشكلات در همه جاي دنيا وجود دارد. ونزوئلا نيز كشور نفت خيزي بود و ما هم كشور نفت خيزي هستيم. اما رتبه اعتباري امارات و قطر بهتر از ايران است. چرا كه ريسك هاي خودشان را كم كرده اند. توانسته اند ريسك هاي خودشان را كم كنند و بتوانند سرمايه گذاران را جذب كنند.

* عمان با كشورهايي مثل آمريكا و سنگاپور توافق كرده و تعرفه ها و ماليات هاي بين خودشان را در تبادلات تجاري حذف كرده اند. اين كار تا چه حد باعث مي شود بنادر عمان به موفقيت دست پيدا كنند؟

-در مناطق آزاد تجاري در دنيا از معافيت هاي مالياتي استفاده مي كنند. الان شركت هاي چند مليتي براي اين كه در كشور مادرشان، ماليات پرداخت نكنند به گريزگاه هاي مالياتي و بهشت هاي مالياتي روي آورده اند. تمام اين شركت هاي چند مليتي از بهشت هاي مالياتي در دنيا استفاده مي كنند. 

براي مثال شركتي مثل اَپِل، در ايالات متحده آمريكا بايد بين 25 تا 35 درصد ماليات بر درآمد بدهد اما در سال قبل فقط 1.35 درصد ماليات بر درآمد پرداخت كرده است. چون از گريزگاه هاي مالياتي و بهشت هاي مالياتي استفاده مي كند.
فارغ از بهتر كردن معاملات بين المللي، در برخي كشورها دادن چنين خدماتي به شركت هاي چند مليتي را در برنامه هاي خودشان دارند.

*در چارچوب برنامه هشتم توسعه عمان كه از سال 2011 اجرا شد قرار بوده با تاسيس مجتمعي با عنوان «دهكده دانش» به شركت هاي عمان در توسعه فناوري كمك شود. اطلاع داريد كه كار اين دهكده دانش به كجا كشيد؟

-من در اين مورد اصلا اطلاعي ندارم. چيزي شنيده بودم ولي اسم آن را دقيق نمي دانم. 

*در سال هاي اخير، عمان در حوزه فناوري اطلاعات هم ورود كرد و به صورت قابل توجهي اقدام كرد. اين ورود مي تواند موفق باشد؟

-ورود به فناوري اطلاعات، الزام است و همه بايد ورود كنند. اگر كشوري به فناوري اطلاعات ورود نكند بيش تر عقب مي ماند. الان ديگر يك الزام است و اغلب كشورها، به اين حوزه ورود مي كنند. 

*بخش قابل توجهي از صادرات هند، فروش نرم افزار است. اين ورود به فناوري اطلاعات با هدف افزايش توليد ناخالص داخلي است. 

-الزامات رشد اقتصادي 8 درصدي شامل چند حوزه است. يك حوزه استفاده از پتانسيل هاي بين المللي است. دوم، بهداشت است. سوم، آموزش است. چهارم نيز زيرساخت ها و سرمايه گذاري ملي در زيرساخت ها است. زيرساخت ها از بنادر هست تا هواپيمايي و انواع روش هاي حمل و نقل است و يكي هم فناوري ارتباطات و اطلاعات و زيرساخت هاي تكنولوژي و ارتباطي است. 

همه اينها الزام است. اين كه عمان چند درصد و چقدر پيشرفت كرده است اطلاعي ندارم ولي جزو اركان رشد اقتصادي و الزامات رشد اقتصادي است.
 
چشم انداز 2020 عمان در پايان راه 25 ساله/بندر صُحار عمان موفق تر از بندر چابهار است.

*شوراي جهاني سفر و گردشگري در سال گذشته اعلام كرده كه عمان تا 10 سال آينده حدود 3 ميليون و 500 هزار توريست جذب مي كند. الان امارات ساليانه 15 ميليون توريست جذب مي كند. آن 10 سال آينده براي جذب توريست مي شود سال 2026. 
مي توان گفت عمان در  مقايسه با برخي كشورهاي همسايه اش در جذب توريست چندان موفق نيست ولي در حوزه بين المللي و همكاري هاي بين المللي از جمله بنادر موفق تر بوده است؟

-بله. همين طور است. جذب سرمايه براي بندر صحار به خوبي اين موضوع را نشان مي دهد.

*اجراي برنامه چشم انداز 2020 تا سال 2020 ميلادي ادامه دارد. در اين كشور بحث چشم انداز 2040 مطرح شده. با توجه به اين كه اهداف چشم انداز 2020 به طور كامل نتوانسته محقق شود و رفاه مناسبي ايجاد شود چطور سند چشم انداز 2040 را مطرح كرده اند؟

-بيشتر كشورهاي دنيا به خاطر اين كه دانش و تكنولوژي در حال در نورديدن عرصه هاي مختلف و با سرعت خيلي زياد است، برنامه هاي بلند مدت خودشان را تعديل مي كنند. 

ما هم سند چشم انداز 1404 را داريم ولي به احتمال زياد تعديل خواهد شد. يك سند ديگري بايد جايگزين آن شود براي سال هاي آينده. چون واقعا دانش و تكنولوژي، تفاوت هاي خيلي عميقي پيدا كرده است و شايد ما هم همين كار را انجام بدهيم. بحث به روز كردن برنامه و تعديل اهداف مطرح است.

*شما از بنادر عمان و به طور مشخص بندر صُحار بازديد كرده ايد كه با بندر جبل علي امارات مقايسه كنيد و مزايا و معايب را بدانيد؟

-بله. البته بندر صُحار، يك بندر تازه تاسيس است. درست نيست كه بندر صُحار را با بندر جِبل علي مقايسه كنيم. چرا كه بندر جِبِل علي، يك بندر مشهور است. اما به لحاظ سرمايه گذاري هايي كه دارد انجام مي شود افق بندر صُحار، خيلي روشن است. 

وضع فعلي بندر صُحار عمان را بايد با وضع 10 سال قبل يا 15 سال قبل بندر جبل علي امارات مقايسه كنيم. اما سرمايه گذاري خوبي در بندر صُحار انجام شده است و مقاله اي هم در مورد آن نوشته بودم كه منتشر شده. 

بندر صُحار عمان، رقيب خيلي جدي براي بندر چابهار ايران است. ما اميدواريم بتوانيم بندر چابهار را راه اندازي كنيم و بتوانيم از اين نوع فرصت ها استفاده كنيم.

*بعد از بازديد از بند صُحار عمان، نظر شما اين است كه مي تواند رقيب امارات شود؟

-نه تنها بندر صُحار رقيب امارات بلكه رقيب جدي خيلي از بنادر دنيا است. بندر شهيد رجايي بندرعباس جزو بنادر بزرگ جهان نيست ولي در چين طي پنج سال گذشته 3 تا بندر بزرگ ساخته شده.  

من نمي خواهم چين را با ايران مقايسه كنم ولي ما در حوزه بندر سازي، كمي كُند داريم كار مي كنيم و بايد قوي تر شويم. 

*عمان در سال 2016 حدود 23 ميليارد دلار واردات داشته كه 10 ميليارد دلار آن از طريق امارات وارد كرده است. اما در سال 95 عمان فقط 612 ميليون دلار از ايران واردات داشته است. آيا ما بيش از اين نمي توانيم به عمان صادر كنيم؟

-مي توانيم به تمام كشورهاي حوزه خليج فارس صادرات ما را اضافه كنيم ولي ما بازارهاي صادراتي را حمايت نمي كنيم. قطر در ماه هاي اخير نياز شديدي به مواد غذايي داشت. تا ما بخواهيم بجنبيم و بفرستيم و البته فرستاديم اما تركيه خيلي سريع تر از ما سازماندهي كرد.

در حوزه صادرات، سازماندهي ما ضعيف است. اميدوارم تدبير شود و تجار و بازرگانان و دولت، همه با هم كمك كنند كه در قدم اول بازارهاي صادراتي را بتوانيم حفظ كنيم و در قدم دوم توسعه بدهيم.