تلکس پايگاه خبري نگاه جنوب ايران نيوز: خبرهاي بي‌اعتبار، ببينده بيشتري در فضاي مجازي دارد
پنجشنبه، 26 اردیبهشت 1398 - 00:00     کد خبر: 39987

يك پژوهش دانشگاهي نشان داد كانال‌هاي خبري فارسي زبان كه در پيام رسان تلگرام فعاليت مي‌كنند و اعتبار منبع ضعيفي دارند و اخبار جعلي و كم اعتبار منتشر مي‌كنند، نسبت به كانال هاي معتبر، بيينده بيشتري به خود جذب كرده‌اند.
همشهري آنلاين: يك پژوهش دانشگاهي نشان داد كانال‌هاي خبري فارسي زبان كه در پيام رسان تلگرام فعاليت مي‌كنند و اعتبار منبع ضعيفي دارند و اخبار جعلي و كم اعتبار منتشر مي‌كنند، نسبت به كانال هاي معتبر، بيينده بيشتري به خود جذب كرده‌اند.
 
در پژوهش «اعتبار منبع در رسانه‌هاي اجتماعي؛ مطالعه موردي كانال‏‌هاي خبري تلگرام»، تعداد ۳۱۶۰ پُست خبري تلگرامي، با روش تحليل محتواي كمي، مورد بررسي قرار گرفت و پژوهشگر، نتايج قابل تاملي از جمله درباره پيشي گرفتن سيلبريتي‌ها از سياستمداران در خبرسازي و حضور جدي در عرصه اطلاع رساني و يا نقش تاثيرگذار ابركاربران در توليد اخبار ملي و بين‏ المللي ارائه داد.
 
در جلسه دفاع دكتري قادر باستاني با راهنمايي دكتر اكبر نصراللهي كه در دانشكده علوم انساني دانشگاه آزاد اسلامي واحد تهران شمال برگزار شد، پژوهشگر به بيان يافته‌هاي تحقيق پرداخت و گفت: شيوع اخبار ساختگي يا فيك در كانال‌هاي خبري تلگرامي، مترادف شده است با افول رسانه‌هاي جريان اصلي و برآمدن رسانه‏‌هايي كه به شكل انبوه، متكثر شده‌اند، و چندان رغبتي به رعايت اصول حرفه‌اي و آرمان‏‌هاي روزنامه‏ نگاري ندارند. به همين سبب، تحولات اجتماعي، سياسي، فرهنگي و اقتصادي جامعه ايران، تحت تأثير مستقيم اخبار انتشار يافته در رسانه‏‌هاي اجتماعي قرار گرفته و اخبار بي ‏اعتبار و ساختگي، حكمراني و نظم اجتماعي را با چالش‌هاي متعدد روبرو ساخته است. همچنين گرايش رسانه‏‌هاي جديد به سودآوري و تسليم شدن در برابر خواسته‏‌هاي صاحبان قدرت و سرمايه، بافتار خبري را به سمت تبليغات در لباس خبر پيش برده است.
 
قادر باستاني، دانشجوي دكتري علوم ارتباطات اظهارداشت: با رشد رسانه‌هاي اجتماعي مبتني بر موبايل و اثرگذاري آن بر افكارعمومي، و همزمان با آن، گسترش اخبار جعلي در فضاي مجازي و اثرات روزافزون آن بر جوامع بشري، مطالعات اعتبار منبع از اهميت بيشتري برخوردار شده است. در اين پژوهش تلاش بر اين بود كه تصويري شفاف از چگونگي اعتبار منبع در كانال‌هاي خبري تلگرام در ايران به مخاطبان ارائه شود. همچنين روشي براي نظام رتبه بندي كانال‌هاي خبري، با تاكيد بر اعتبار منبع آن طراحي و عرضه شد.
 
وي افزود: تنوع و تعدد روزافزون اخبار و اطلاعات، انسان امروزي را در تنگناي بزرگي قرار داده و آزادي بي حد و حصر و ذره‏اي شدن نظام اطلاع ‏رساني كه با پيشرفت ‏هاي فناورانه حاصل شده، به نوعي آنارشيسم و از دست رفتن جريان اصلي جامعه از دست نخبگان انجاميده است.
 
مردم اطلاعات و دانش سياسي خود را از رسانه‏‏‌ها به دست مي ‏‏آورند و اين اطلاعات، پس از تحليل و پردازش مستقيم توسط مخاطب يا با كمك رهبران فكري، مبناي ديدگاه ‏ها، نگرش ‏ها و در نهايت رفتار سياسي مردم مي‏ شود و حالا با برآمدن رسانه‏‌هاي جديد، مسئوليت اجتماعي روزنامه نگاران و نقش آنان در شكل گيري افكار عمومي، دچار چالش جدي شده است و نخبگان در موضع انفعال قرار گرفته اند.
 
وي تصريح كرد: موضوع مهم تحقيق آن بود كه متغيرهاي صحت خبر، شفافيت و روشني، سوگيري، بارمعنايي، باورپذيري، استراتژي برجسته خبري، تعدد گفتماني، ساختار كلي خبر، سياه نمايي و لحن پست خبري، به ما امكان مقايسه ميان كانال‌هاي خبري تلگرامي را داد. هر كدام از كانال‏ها وضعيت منحصر به فردي در اين خصوص داشتند. هر كدام از كانال‌هاي خبري مورد بررسي در نقطه‌اي از پيوستار جاي مي‏ گيرند؛ بنابراين در يك پيوستار، هر كانال خبري مي‌تواند جايگاه مشخصي را به خود اختصاص دهد. اين جايگاه با توجه به امتياز كسب شده در تحليل محتوا تعيين شده و از ميانگين درصد اخبار صحيح، شفاف، فاقد سوگيري، داراي بار معنايي مثبت، باورپذير، استراتژي واقع نمايي، داراي تعدد گفتماني، ساختار كلي حرفه‌اي و فاقد سياه نمايي، به دست آمده است. اين نتيجه بخش كمي پژوهش است و ميزان حرفه ‏اي بودن هر كانال خبري موجود در پيام رسان تلگرام، مي‌تواند با اين روش مشخص مي‌شود.
 
وي افزود: در بخش كيفي تحقيق، از فحواي مصاحبه توليدكنندگان پيام و نيز متخصصان روزنامه نگاري و ارتباطات، اين نتيجه حاصل شد كه كانال‌هاي خبري تلگرام، با مسايل و مشكلات مختلفي مواجه هستند. اگر خلاصه‌اي از مطالب بيان شده توسط مصاحبه شوندگان را در پيوستار ديگري نمايش دهيم، اين پيوستار مي‌تواند طيفي از عدم مسئوليت پذيري تا مسئوليت پذيري را شامل شود و با متغيرهاي قانونمداري، استقلال مالي، مرامنامه مكتوب و خويشتنداري، نشان داده شود.
 
باستاني خاطرنشان كرد: اگر اين دو پيوستار را به صورت ماتريس نمايش دهيم، جايگاه هر كانال خبري معلوم مي‌شود. در اين ماتريس چهار منطقه سبز، نارنجي، زرد و قرمز وجود دارد كه نشان دهنده وضعيت اعتبار منبع در كانال خبري است. اعتبار منبع، در جايي از اين ماتريس مطلوب خواهد بود كه رسانه به سمت مسئوليت‏ پذيري و حرفه‏‌اي‌‏گري ميل كند.
 
وي اضافه كرد: در تحليل محتواي اخبار، وجود مقادير بالاي اخبار فيك در عموم رسانه‏‌ها، كم ‏توجهي به اعتبار منبع در برخي رسانه‏‌ها و غلبه نگاه غيرحرفه‌اي در تنظيم اخبار به دليل بي‌ توجهي به جامعيت اخبار و تنزل عناصر چرا و چگونه در اخبار، نشانه‏‌هاي وجود مشكل ساختاري در كانال‌هاي خبري جديد است و نياز جدي به چاره‏ انديشي دارد.
 
اين پژوهشگر تصريح كرد: طبق يافته‌هاي تحقيق، اثرگذاري خارج از قاعده سيلبرتي‌‏ها و اَبَركاربران بر فضاي خبري، به طور مشخص و ملموس در تحليل محتوا ديده شد. تغييري كه در ارزش ‏هاي خبري به وجود آمده و ارزش شهرت را بالاكشيده و در عنصر «كه»، وجود درصد بالايي افراد معروف هنرمند و ورزشكار، نشان دهنده تحولي است كه در رسانه‏هاي جديد به وقوع پيوسته و سمت و سوي اخبار را تغيير داده است. تحليل‏ محتوا نشان داد، بخش اعظم اخبار به سمت فشردگي پيش رفته كه اين امر، زوال متن و اهميت تيتر را هويدا مي‏ سازد.
 
باستاني با بيان اينكه طبق يافته ‏هاي تحليل محتوا، بيشترين حجم اخبار كانال‌هاي تلگرامي را خبرهاي ورزشي، فرهنگي و سرگرمي تشكيل مي‏ دهد، خاطرنشان كرد: از جمله يافته ‌هاي مهم پژوهش اين است كه ۳۶.۲ درصد اخبار، فاقد منبع هستند، ۳۰.۳ درصد اخبار بررسي شده، لحن انتقادي دارد. فقط ۱۹.۹ درصد اخبار، بار معنايي مثبت دارد؛ ۳۵.۵ درصد منفي و ۴۴.۷ درصد خنثي است. در ۲۰.۸ درصد اخبار، از استراتژي بزرگ‌نمايي استفاده شده، ۲۳.۷ درصد اخبار، سياه‏‌نمايي دارد و در كل ۲۶.۵ درصد اخبار، ساختار ايدئولوژيك داشته و صرفاً ۵۰ درصد اخبار، ساختار حرفه ‏اي دارند.
 
وي گفت: پرسش پژوهش اين بود كه مؤلفه‏‌هاي اعتبار منبع در رسانه‏‌هاي اجتماعي چيست و مدل مفهومي اعتبار منبع چه ويژگي‌‏هايي دارد؟ طبق يافته‌هاي پژوهش، اعتبار منبع در كانال‌هاي خبري تلگرامي مورد بررسي، تحت تأثير دو نوع عوامل برون‏زا و درون‏زا هستند. عوامل برون‏زا كه در بيرون بستر رسانه، اثر مي‏ گذارد، شامل سه مقوله تحول در مفهوم اعتبار اطلاعات، كالايي شدن مخاطب و استيلاي تبليغات تجاري و نيز افول مسئوليت اجتماعي و حرفه ‏اي‏‌گري است. عوامل درون‏زا كه ناشي از خود رسانه، بر اعتبار منبع تأثير دارد، شامل سه مقوله رهيافت‏ن و در توليد سبك و محتواي خبر، دگرگوني در ارزش‏‌هاي خبري و تغييرات در مفهوم سنتي دروازه‌‏باني خبر است.
 
اين پژوهشگر با بيان اينكه تغيير «عصر اطلاعات» به «عصر اعتبار»، تغييري است كه انسان بايد در برابر اخبار دروغين، اطلاعات غلط و روش‌هاي مختلف نشر اكاذيب، توانمند شود، تصريح كرد: شهروندي كه در عصر ديجيتال به رشد و بلوغ رسيده است، نبايد صرفاً در جستجوي «صحت» اخبار باشد، بلكه بايد بتواند با پيگيري منابع اخبار و اطلاعات، اعتبارشان را ارزيابي كند. همچنين بتواند اهداف پخش‌كنندگان اطلاعات را ارزيابي كند و از برنامه‌ها و مقاصد افرادي كه به اين اطلاعات اعتبار مي‌بخشند، آگاهي كسب كند.
 
وي افزود: پس هرگاه كه مي‌خواهيم اطلاعات و اخباري را باور كنيم يا مردود بشماريم، بايد از خود بپرسيم: منبع اين اطلاعات چيست؟ آيا اين منبع معتبر است؟ چه مراجعي به آن‌ها اعتماد دارند؟ به چه دليل بايد به اين مراجع اعتماد كنم؟ چنين سؤالاتي به ما كمك خواهند كرد تا با واقعيت در تماس باشيم و پرسيدن اين سؤالات، بهتر از اين است كه منابع را به‌طور مستقيم بررسي كنيم تا از صحت اطلاعات اطمينان حاصل كنيم.
 
باستاني اظهار داشت: اخبار ساختگي، عمداً مخاطب را گمراه مي‏‌كند و فريب مي‌‏دهد. در خبر ساختگي، غالبا تيترهاي چشم‌‏نواز يا گزارش‏‌هاي خبري كاملاً جعلي به كار مي‏‌گيرند تا خوانندگان مطلب را افزايش دهند، تعداد اشتراك‌‏گذاري آنلاين را بالا ببرند و ميزان كليك مطلب در اينترنت را بيشتر كنند. در مورد آخري، خبر را به شكل مطالب «محرك كليك» درمي‏‌آورند كه فارغ از درستي خبر، سود تبليغاتي از اين فعاليت ببرند. همچنين اخبار جعلي، پوشش رسانه‌هاي جدي را تضعيف و پوشش خبرهاي مهم را براي روزنامه‌نگاران مشكل مي‌كند.
 
دانشجوي دكتري رشته ارتباطات، در پايان دفاع از رساله خود، پيشنهاد كرد روشي كه در اين پژوهش براي سنجش و تعيين جايگاه كانال‌هاي خبري تلگرامي از لحاظ اعتبار منبع معرفي شده، توسط نهادهاي آكادميك و يا مدني از جمله انجمن روزنامه نگاران و نظاير آن به كار گرفته شود و ساليانه گزارش وضعيت اعتبار منبع در كانال‌هاي خبري فعال در فضاي مجازي، ارزيابي و به اطلاع عموم برسانند. اين كار هم در توليدكنندگان محتوا انگيزه رقابتي ايجاد خواهد كرد تا نقايص كاري خود را جبران كنند و در حد استاندارد ظاهر شوند و هم براي مخاطب، راهنماي خوبي است كه كانال معتبر را از كانال غيرمعتبر تشخيص دهند.
 
وي افزود: در اين پژوهش مشخص شد، رسانه‌هاي معتبر، رسانه‌هايي هستند كه براي انتشار يك مطلب، پروتكل مشخصي دارند، يعني قبل از انتشار مطلب، براي اطمينان از صحت محتوا، چند منبع بايد آن مطلب را تأييد كنند. اغلب مؤسسات رسانه‌اي بين‌المللي، چنين پروتكل‌‏هايي را با حساسيت اجرا مي‌كنند و اغلب، صحت خبر را فداي سرعت انتشار نمي‌كنند و رسانه‌هاي تلگرامي بايد چنين چارچوب درستي براي فعاليت خبري خود تهيه كنند.
 
اين پژوهشگر در پايان دفاع خود اظهار داشت: طبق يافته‏‌هاي اين پژوهش، برخي رسانه‌‏هاي نامعتبر، عليرغم آمار بالاي انتشار اخبار ناصحيح، داراي دنبال‏ كننده و مخاطبان زياد و نرخ بازنشر بالايي هستند. براي انتشار يك محتواي ساختگي، نياز به آماده‌بودن فضاي اجتماعي در جامعه، براي دريافت اين‌گونه اخبار وجود دارد. سياست رسانه ‏اي در كشور، به‌ويژه نحوه فعاليت خبري سازمان صداوسيما و محدوديت‌هاي رسانه‌هاي بزرگ و رسمي، به نحوي است كه مردم براي شنيدن اخبار ساختگي، آمادگي خوبي دارند؛ اين مشكل با توسعه رسانه‌هاي موبايلي دو چندان شده است. متوليان امر لازم است، جوانب جامعه ‏شناختي، روان‏شناختي و ارتباطي اين معضل را به‌درستي كاوش و برنامه ‏ريزي كنند. هرگونه تعلل و سهل‌انگاري در اين امر، آسيب‌‏هاي جدي به فرهنگ عمومي، رسانه‌ها و البته عامه مردم وارد خواهد كرد.
 
پس از پايان دفاع قادر باستاني از رساله اعتبار منبع در رسانه‌هاي اجتماعي، اعضاي جلسه دفاع شامل دكتر اكبر نصراللهي، دكتر هادي خانيكي، دكتر اسماعيل سعدي پور، دكتر محمدرضا رسولي، دكتر داود نعمتي اناركي و دكتر سيدعلي رحمان زاده، وارد شور شدند و براي اين رساله، نمره عالي منظور كردند.

برگشت به تلکس خبرها